Jakov Xoxa (1923–1979) është një nga shkrimtarët më të rëndësishëm të letërsisë shqiptare të shekullit XX, i njohur për prozën realiste dhe trajtimin e thellë të temave sociale. Ai u lind në Fier dhe pjesa më e madhe e krijimtarisë së tij lidhet ngushtë me jetën në fshatin shqiptar, me problemet e bujqve, marrëdhënien e njeriut me tokën dhe padrejtësitë shoqërore. Xoxa arriti të ndërtojë romane me personazhe të gjalla, konflikte të forta dhe mesazhe të qarta humane, duke e vendosur veten ndër autorët më të lexuar dhe më të studiuar në letërsinë shqipe.
Romani “Lumi i vdekur” konsiderohet kryevepra e Jakov Xoxës dhe një nga romanet më të fuqishme të realizmit shqiptar. Vepra trajton jetën e fshatarëve të Myzeqesë, një krahinë e sheshtë dhe pjellore, por e përballur me përmbytje të shpeshta dhe varfëri të thellë. Titulli “Lumi i vdekur” është metaforik dhe simbolizon një lumë që nuk sjell jetë e begati, por shkatërrim, duke u bërë një forcë armiqësore për njerëzit që jetojnë pranë tij.
Në qendër të romanit qëndron përpjekja e njeriut për të mbijetuar dhe për të ruajtur dinjitetin, përballë natyrës së pamëshirshme dhe padrejtësive shoqërore. Fshatarët janë të lidhur fort me tokën, por kjo lidhje shpesh kthehet në burim vuajtjeje, sepse toka përmbytet, shkatërrohet dhe nuk u jep siguri. Përmes këtij konflikti, Jakov Xoxa shpalos dramën e fshatit shqiptar dhe jetën e njerëzve të thjeshtë, të cilët luftojnë çdo ditë për bukën e gojës.
Personazhet e romanit janë të ndërtuara me realizëm psikologjik dhe përfaqësojnë shtresa të ndryshme të shoqërisë fshatare. Ata përballen me varfëri, padrejtësi, shfrytëzim dhe fatkeqësi natyrore, por edhe me konflikte të brendshme, frikë, shpresë dhe qëndresë. Lumi, si element qendror, shndërrohet në një simbol të fatit të pashmangshëm që rëndon mbi jetën e tyre.
“Lumi i vdekur” nuk është vetëm një roman për natyrën dhe përmbytjet, por edhe një kritikë e fortë sociale, ku pasqyrohen marrëdhëniet e pabarabarta, mungesa e ndihmës dhe indiferenca ndaj vuajtjeve të njerëzve të zakonshëm. Gjuha e përdorur nga Xoxa është e pasur, realiste dhe e lidhur ngushtë me mjedisin rural, duke i dhënë veprës një autenticitet të veçantë.
Sot, “Lumi i vdekur” mbetet një nga romanet më të rëndësishme të letërsisë shqiptare, sepse pasqyron me forcë dramën e njeriut shqiptar në përballje me natyrën dhe shoqërinë, duke e kthyer fatin individual në një fat kolektiv.
